تاثیر هوش هیجانی بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان

در دنیای امروز، موفقیت تنها به میزان هوش شناختی یا نمرات تحصیلی وابسته نیست؛ بلکه توانایی درک، مدیریت و بیان احساسات نقش تعیین‌کننده‌ای در رشد فردی، تحصیلی و اجتماعی افراد دارد. هوش هیجانی به عنوان یکی از مهم‌ترین مهارت‌های زندگی، به ما کمک می‌کند تا احساسات خود و دیگران را بهتر بشناسیم، تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیریم و در موقعیت‌های پرتنش، واکنش‌های سالم‌تری داشته باشیم.
پژوهش‌ها نشان می‌دهد افرادی که از سطح بالاتری از هوش هیجانی برخوردارند، نه‌تنها در روابط انسانی موفق‌تر عمل می‌کنند، بلکه در مسیر یادگیری، حل مسئله و پیشرفت تحصیلی نیز عملکرد بهتری دارند. به همین دلیل، توجه به هوش هیجانی در کودکان، نوجوانان و حتی بزرگسالان، به یکی از ضروری‌ترین موضوعات تربیتی و آموزشی تبدیل شده است. در این مقاله تلاش کرده‌ایم به‌صورت جامع و کاربردی، مفهوم هوش هیجانی، ابعاد آن و نقش کلیدی‌اش در زندگی و تحصیل را بررسی کنیم.

هوش هیجانی چیست؟

هوش هیجانی، احساسی یا عاطفی شامل شناخت، کنترل عواطف و هیجان‌های خود است. هوش هیجانی، اصطلاح فراگیری است که مجموعهٔ گسترده‌ای از مهارت‌ها و خصوصیات فردی را دربرگرفته و به طور معمول به آن دسته مهارت‌های درون فردی و بین فردی گفته می‌شود که فراتر از دایرهٔ مشخصی از دانش‌های پیشین، مانند بهرهٔ هوشی و مهارت‌های فنی یا حرفه‌ای است.

اصطلاح هوش عاطفی برای اولین بار در دهه ۱۹۹۰ توسط دو روان‌شناسی به نام‌های جان مایر و پیتر سالووی مطرح شد. آنان اظهار داشتند، کسانی که از هوش هیجانی برخوردارند، می‌توانند عواطف خود و دیگران را کنترل کرده، بین پیامدهای مثبت و منفی عواطف تمایز گذارند و از اطلاعات عاطفی برای راهنمایی فرایند اندیشه و اقدامات شخصی استفاده کنند.

دانیل گلمن صاحب نظر علوم رفتاری و نویسنده کتاب «کار کردن به وسیله هوش هیجانی» اولین فردی بود که این مفهوم را وارد عرصه سازمان کرد. گلمن هوش هیجانی را استعداد، مهارت یا قابلیتی دانست که عمیقا تمامی توانایی‌های فردی را در دایره خود دارد

مولفه‌های اصلی هوش هیجانی در مدل گلمن

بر اساس مدل ارائه‌شده توسط دانیل گلمن، هوش هیجانی از پنج مولفه اساسی تشکیل شده است:

• خودآگاهی (Self-Awareness)
  توانایی شناخت هیجان‌ها، احساسات، نقاط قوت و ضعف فردی. فرد خودآگاه می‌داند احساساتش چگونه بر رفتار و تصمیم‌هایش تأثیر می‌گذارند و معمولاً پذیرش انتقاد سازنده برای او آسان‌تر است.

• خودتنظیمی یا خودمدیریتی (Self-Regulation)
  توانایی کنترل و مدیریت هیجان‌ها به‌صورت آگاهانه. در این حالت، فرد احساسات خود را سرکوب نمی‌کند، بلکه آن‌ها را متناسب با موقعیت و به‌شکل سالم بروز می‌دهد و خویشتن‌داری را تمرین می‌کند.

• خودانگیزشی (Motivation)
  تمایل درونی برای پیشرفت و ادامه مسیر حتی در شرایط دشوار. افراد دارای هوش هیجانی بالا بیشتر به انگیزه‌های درونی متکی هستند و در برابر شکست‌ها، انعطاف‌پذیر و امیدوار باقی می‌مانند.

• همدلی یا دیگرآگاهی (Empathy)
  توانایی درک و تشخیص احساسات دیگران. همدلی به فرد کمک می‌کند روابط انسانی سالم‌تری برقرار کند، تعارض‌ها را بهتر مدیریت کند و تعاملات اجتماعی مؤثرتری داشته باشد.

• مدیریت روابط و مهارت‌های ارتباطی (Social Skills)
  توانایی برقراری ارتباط مؤثر، ایجاد اعتماد، همکاری تیمی و حل تعارض‌ها. افراد دارای این مهارت، روابط خود را بر پایه احترام متقابل و تعامل سازنده پیش می‌برند.

به نقل از سایت  lpehochiminh.com درباره تقویت هوش هیجانی در کودکان:

Kids mirror how parents handle emotions, making role-modeling a practical way to boost emotional intelligence and self-regulation for kids. Stay calm and gentle in daily life, for example, during a family discussion, speak softly to show positive emotional control.

کودکان شیوه برخورد والدین با احساسات را تقلید می‌کنند؛ به همین دلیل، الگوبودن والدین یکی از عملی‌ترین راه‌ها برای تقویت هوش هیجانی و خودتنظیمی در کودکان است. آرام و ملایم ماندن در موقعیت‌های روزمره اهمیت زیادی دارد؛ برای مثال، هنگام گفت‌وگوی خانوادگی با صدای آرام صحبت کنید تا الگوی مناسبی از کنترل سالم هیجانات به کودک نشان دهید.

وضعیت هوش هیجانی شما چگونه است؟

جدای از تست های سنجش هوش هیجانی می توانید مواردی که در ادامه ارائه شده را در خود بسنجید و بر اساس آن ببینید که وضعیت هوش هیجانی شما چگونه است.

✔️دایره واژگان گسترده برای بیان احساسات

• برای مثال، در حالی که بسیاری از افراد در یک موقعیت واحد ممکن است احساس خود را صرفا برچسب “بد” بزنند، افراد با هوش هیجانی بالا معمولا می توانند این احساس را دقیق تر توضیح دهند و آن را “خشم”، “استیصال”، “اضطراب” یا … بنامند. هرچه راحت تر بتوانید کلماتی را برای توصیف دقیق احساس تان انتخاب کنید، درک خودتان نیز از وضعیت هیجانی تان بهتر می شود و راحت تر متوجه علت پیدایش آن احساس شده و می دانید که چگونه با آن برخورد کنید.

✔️کنجکاوی نسبت به حالات دیگران

• اگر کنجکاوی ما نسبت تشخیص حالت های دیگران که شامل حالات هیجانی ان ها و احساس همدردی با ان ها بیشتر باشد یعنی ما اهمیت زیادی برای ان افراد قائل هستیم و نسبت به چیزهایی که برایشان اتفاق می افتد حساسیت بیشتری نشان میدهیم و هوش هیجانی بالاتری داریم

✔️پذیرش تغییرات

• آیا منعطف هستید و با شرایط اطراف به راحتی سازگار می شوید؟ افراد دارای هوش هیجانی بالا نسبت به تغییرات محیط آگاهند و برای رویارویی با هریک از این تغییرات تمهیداتی را در نظر می گیرند.

✔️شناختن نقاط ضعف و قوت

• علاوه بر این که بر هیجانات خود واقف هستید نقاط ضعف و قوت خود را می شناسید ؟ ایا میدانید اطرافیانتان چه پتانسیلی دارند و بخوبی از فرصت ها استفاده میکنند یا خیر

✔️قدرت شناخت دیگران

• آیا توان شناختن دیگران، مقاصد آنها و حال و وضعیت شان را دارید؟ آیا دیگران نمی توانند به راحتی شما را غافلگیر کند. آیا شما انگیزه های اطرافیان و حتی آنهایی را که سعی می کنند انگیزه هایشان را از شما پنهان نگه دارند به راحتی تشخیص می دهید. اگر پاسخ تان مثبت است، یک امتیاز دیگر به هوش هیجانی تان بدهید.

✔️آزرده خاطر نشدن

• اگر شناخت خوبی از خودمان داشته باشیم به هیچ وجه هیچ فردی نمیتواند بر روی ما تاثیر بگذارد و ما را ازرده خاطر کنند مثلا شوخی در جمع ایا باعث ناراحت شدن شما میشود یا خیر ؟ و یا خود ما زمینه لازم را برای این کار فراهم میکنیم چون باید به راحتی بتوانید مرز میان شوخی و تحقیر را تشخیص دهید

✔️قدرت “نه”گفتن

• آیا شما می توانید به سادگی “نه” بگویید؟
  تحقیقات در دانشگاه سن فرانسیسکو، کالیفرنیا نشان داده اند که، هرچقدر نه گفتن برای شما دشوارتر باشد، به همان میزان بیشتر احتمال تجربه استرس یا افسردگی در شما بالا می رود.
• “نه” گفتن به تعهدات جدید، وقتی هنوز تعهدات فعلی تان را به انجام نرساندید به شما شانس بیشتری برای موفقیت می دهد.افراد با هوش هیجانی بالا زمانی که لازم است “نه” بگویند، به سادگی آن را به کا ر می برند.

✔️گذر از اشتباه

• به یاد آوردن گذشته و اشتباهاتی که در آن انجام داده ایم  مدام به یاد می آوریم و یا اینکه ان ها را فراموش کرده ایم یا انکار میکنیم و از ان ها فاصله میگیریم افرادی که خود را با اشتباهاتشان یکی نمیکنند یعنی هوش هیجانی بالایی دارند اما خب ان اشتباهات را فراموش نمیکنند

✔️بخشیدن بی توقع

• آیا وقتی چیزی را به کس هدیه می دهید یا می بخشید از او توقع جبران دارید یا صرف هدیه دادن برای شما لذت بخش است؟ افراد با هوش هیجانی بالا از بخشش بدون توقع، لذت درونی می برند و روابطی قدرتمندی را برای خود می سازند زیرا برای دیگران اهمیت قائل اند.

✔️کینه ورز نبودن

• آیا اگر کسی شما را ناراحت کند یا به شما آسیب برساند کینه اش را به دل می گیرید یا او را می بخشید؟ تحقیقات نشان داده که حتی اندیشیدن به موضوع یا فردی که نسبت به او کینه دارید بدن شما را در وضعیت جنگ و گریز قرار می دهد.
  البته زمانی که تهدیدی قریب الوقوع است، چنین واکنشی برای حفظ بقای ما ضروری است، اما زمانی که تهدید، خاطره یا ذهنیتی از گذشته است، تکرار چنین استرسی، صرفا بدن را تخریب می کند و می تواند اثرات مخربی بر سلامتی ما داشته باشد.

✔️راه ندادن به منفی بافان

• وقتی با افراد منفی باف مواجه می شوید چه می کنید؟ آیا اجازه می دهید تا احساسات منفی آنها راجع به موضوع به شما هم تسری یابد یا خود را با کنترل احساساتتان از درگیر کردن با موضوع می رهانید؟
  افراد با هوش هیجانی بالا، زمانی که با یک فرد منفی روبه رو می شوند، با رویکردی منطقی با وضعیت برخورد می کنند. آنها احساسات خود را در لحظه شناسایی کرده و اجازه نمی دهند خشم یا استیصال بر آتش آشفتگی شرایط دامن بزند.

✔️کمال گرا نبودن

• آیا مدام خود را با موقعیت های آرمانی مقایسه می کنید و از این که در وضعیت کاملی نیستید خود را سرزنش می کنید؟ افراد با هوش هیجانی بالا، شرایط آرمانی را به عنوان مقصد هدف گذاری نمی کنند زیرا می دانند که چنین موقعیت هایی واقعی نیستند. ما انسانها، طبیعتا نقص پذیریم.
• زمانی که کمال را هدف قرار می دهید، همیشه حسی توام با نارضایتی از نرسیدن به آن را تجربه می کنید، که باعث می شود بخواهید کنار بکشیم یا تلاش مان را کم کنیم. (این درس را بخوانید.)

✔️شکرگزار داشته ها

• آیا شما نیمه پر لیوان و داشته هایتان را می بینید یا نیمه خالی و نداشته هایتان را؟ صرف کردن زمان هایی برای برشمردن داشته هایتان، نه تنها کاری مثبت است، بلکه کمک می کند تا حال شما بهتر شود.
  تحقیقات دانشگاه دیویس کالیفرنیا، نشان داده اند که شکرگزاری به خاطر آنچه داریم تا 23 در صد باعث کاهش ترشح هورمون استرس در بدن می شود.

 نقش هوش هیجانی در رفتار و پیشرفت تحصیلی کودکان

هوش هیجانی در کودکان چیست؟

هوش هیجانی در کودکان به توانایی آن‌ها در شناخت، درک و مدیریت احساسات خود و دیگران گفته می‌شود. کودکی که از هوش هیجانی بالاتری برخوردار است، می‌تواند احساساتی مانند خشم، ترس، شادی یا ناراحتی را بهتر بشناسد، درباره آن‌ها صحبت کند و واکنش‌های مناسب‌تری در موقعیت‌های مختلف نشان دهد. این مهارت به کودک کمک می‌کند تا در روابط خانوادگی، دوستی‌ها و محیط مدرسه عملکرد سالم‌تر و متعادل‌تری داشته باشد.

برخلاف تصور بسیاری از والدین، هوش هیجانی یک ویژگی ذاتی و ثابت نیست، بلکه مهارتی اکتسابی است که از سال‌های اولیه زندگی شکل می‌گیرد و با آموزش صحیح، الگوی رفتاری والدین و تجربه‌های روزمره قابل تقویت است. کودکانی که یاد می‌گیرند احساسات خود را نام‌گذاری کنند و آن‌ها را به‌درستی بروز دهند، کمتر دچار پرخاشگری، اضطراب یا گوشه‌گیری می‌شوند.

هوش هیجانی در کودکان نقش مهمی در پیشرفت تحصیلی نیز دارد. کودکانی که توانایی کنترل هیجان‌های خود را دارند، تمرکز بهتری در کلاس درس نشان می‌دهند، با شکست‌های درسی منطقی‌تر برخورد می‌کنند و تعامل مؤثرتری با معلمان و همکلاسی‌های خود دارند. همچنین این کودکان در حل تعارض‌ها، کار گروهی و پذیرش قوانین اجتماعی موفق‌تر عمل می‌کنند.

در نهایت، پرورش هوش هیجانی در کودکان به آن‌ها کمک می‌کند تا در آینده به بزرگسالانی مسئولیت‌پذیر، همدل و توانمند در تصمیم‌گیری تبدیل شوند. توجه خانواده و نظام آموزشی به این مهارت، یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌ها برای سلامت روان و موفقیت نسل آینده به شمار می‌آید.

نشانه های هوش هیجانی پایین

🟠گرفتار جر و بحث‌های متعدد می‌شوند

🟡 متوجه احساسات دیگران نیستند

🟢 فکر می‌کنند که دیگران زیادی حساس‌اند

🔵 از شنیدن نقطه‌نظرات دیگران سر باز می‌زنند

🟣 بابت اشتباهات خود دیگران را مقصر می‌دانند

🟤 توانایی مواجهه با موقعیت‌های هیجانی را ندارند

🔴مستعد انفجار ناگهانی احساسات هستند

🟡 در حفظ روابط دوستانه موفق نیستند

🟢قادر به هم‌حسی با دیگران نیستند

پیشنهاد ما :چگونه نوجوان پسر را به درس خواندن تشویق کنیم

 

ارتقای خودباوری و هوش هیجانی دانش آموزان

لحظات کنکور برای دانش اموزانی که تجربه کنکور داشته اند بسیار استرس زا بوده و این اتفاق بیشتر در لحظات قبل شروع ازمون وجود داشته  خیلی از دانش آموزان به راحتی می توانند هیجانات خود را کنترل کنند؛ اما بعضی نیز مشکلاتی پیدا می کنند. خیلی از این افراد قطعا از هوش بالایی برخوردارند اما مهارت کنترل هیجانات خودشان را ندارند. خیلی وقت ها افراد با هوش متوسط می توانند موفقیت های زیادی بدست بیاورند اما در مقابل افراد با هوش بالا را می بینیم که نمی توانند خیلی موفق باشند. اینجاست که نباید هوش هیجانی و کنترل هوش هیجانی را دست کم بگیریم.

هوش چیست؟

در اصطلاح عام اگر بخواهیم هوش را تعریف کنیم به معنای زیرکی، درک، شعور، اگاهی، حواس و… است؛ اما در اصطلاح علمی هوش مفهومی انتزاعی و عینی نیست که بشود مستقیم آن را مورد مطالعه قرار داد. اما زمانی که فرد استعداد خاصی در انجام کاری دارد، می گوییم آن فرد هوش بالایی دارد. آزمونهای بسیاری برای اندازه گیری هوش وجود دارد. شما می توانید بفهمید که ضریب هوشی شما چقدر است. آزمون های هوش از یک استاندارد پیروی می کنند، که عدد 100 حالت نرمال است. معمولا افراد عادی ضریب هوشی بین 84 تا 116 را دارند. افراد نابغه اعداد بالاتری دارند. مثلا انیشتن ضریب هوشی 160 داشته. طبق آمارها به طور میانگین نزدیک به ۷۰٪ از مردم عادی دارای هوش متوسط هستند، ۱۲ درصد میزان هوش بالاتر از متوسط، ۲ درصد بسیار باهوش و تنها ۱٪ افراد نابغه که هوش بسیار بالایی دارند. ما هوشهای مختلفی داریم که در زندگی به ما کمک میکنند.

هوش منطقی

هوش موسیقی

هوش حرکتی

هوش هیجانی یا هوش عاطفی

 

تمرین خود آگاهی برای تقویت هوش هیجانی

اگر تمرینات لازم مربوط به خود اگاهی را داشته باشید میتوانید به راحتی هوش هیجانی خود را افزایش دهید وقتی کاری را شروع کردید باید بدانید دقیقا هدفتان چیست و باید بدانید دارید چکاری انجام میدهید و نسبت به کارتان چه احساسی دارید اما خیلی از افراد نمیدانند دقیقا دارند چکاری انجام میدهند شاید این موضوع مورد اهمیت نباشد اما خیلی مساله مهمی است

مثلا تلویزیون می بینیم، با دوستمان صحبت می کنیم، به گوشی نگاه می کنیم. جواب پیام می دهیم و به خیلی از این رفتار ها اصلا فکر نمی کنیم و به صورت اتوماتیک آن ها را انجام می دهیم. قدم اولبرای رسیدن به خود آگاهی حذف عواملی است که حواس شما را پرت می کند. مثل گوشی موبایل. صدای بلند موسیقی و… گاهی سعی کنید به خودتان و احساساتتان فکر کنید. مثلا در مسیر خانه تا مدرسه به احساس هایی که در طول روز تجربه کردید فکر کنید. سعی کنید بفهمید چه احساسی را بیشتر تجربه کردید. ترس، خشم، اضطراب؟ خود آگاهی یعنی شناخت روند تفکر. این خود آگاهی به شما کمک می کند تا احساساتی را که بیشتر تجربه می کنید بشناسید و به دنبال علت آن باشید. نقاط قوت و ضعف خودتان را پیدا می کنید. مثلا اگر در طول روز خیلی احساس خشم را تجربه کردید، وقتی به علت های آن فکر کردید، شاید متوجه شوید خیلی وقت ها مقصر خود شما بودید یا برداشت منفی از رفتار دوستان یا خانوادتان کردید.

نقش مدیریت احساسات در افزایش هوش هیجانی

وقتی مشکلی برای ما پیش می آید احساسات ما اولین واکنش در مقابل آن موضوع است؛ مثلا اهمیت آن موضوع برای ما. اینجاست که مدیریت احساسات و کنترل هیجانات به کار ما می آید. خیلی از ما بر سر مسائل کم اهیمت و یا حتی بی اهمیت به شدت واکنش هیجانی نشان می دهیم. مثلا در حین رانندگی؛ خیلی از افراد بخاطر اینکه ماشین عقبی برایشان بوق زده، شروع می کنند به فحاشی یا حتی کار به دعوا و… می رسد. یا مثلا در حیاط مدرسه دانش آموزانی که سر موضوع کم اهمیتی شروع به دعوا می کنند. همه این افراد اگر بتوانند هیجانات و احساسات خودشان را کنترل کنند دیگر این مشکلات به وجود نمی آید. مدیریت احساسات را از موقعیتهای کوچیک شروع کنید. روش های مدیریت هر هیجان را یاد بگیرید تا در موقعیت های مختلف از آن ها استفاده کنید و به هوش هیجانی بالا برسید.

برای تقویت هوش هیجانی به خودتان انگیزه دهید
ایجاد انگیزه یکی دیگر از راه های تقویت هوش هیجانی در دانش آموزان هست. خیلی وقت ها کاری را انقدر با اشتیاق انجام می دهیم که اصلا متوجه گذشت زمان نمی شویم. این همان انگیزه است که ما را به سمت انجام کاری هدایت میکند. خیلی وقت ها باید کاری را شروع کنیم تا انگیزه ادامه آن نیز به وجود بیاید.

راه های تقویت هوش هیجانی در نوجوانان

شناخت و درک احساسات دیگران

تا به حال شده خودتان را جای دیگران بگذارید؟ یعی چی؟ یعنی اینکه به جای آن ها فکر کنید و یا به این فکر کنید اگر شما هم موقعیت آن ها را داشتید چه رفتاری می کردید. مثلا فکر کنید تکالیف درسی را ننوشته اید و به مدرسه می روید و به دوستتان که همیشه تکالیفش را کامل انجام می دهد می گویید که دفترش را به شما بدهد تا از روی آن بنویسید. اگر دوستتان این کار را نکند شما ناراحت می شوید؛ اما خودتان را جای او بگذارید به این فکر کنید که او چقدر برای پیدا کردن جواب مسئله ها زحمت کشیده و وقت گذاشته. پس شما حق ندارید ناراحت شوید اگر از دید او به موضوع نگاه کنید. دلیل خیلی از مشکلات ما در جوامع امروزی این است که افراد فقط از جایگاه خودشان به مسائل و مشکلات نگاه می کنند. یا به بیان دیگر دیگران را درک نمی کنند.

برای هوش هیجانی بالا، ارزش ها و باور هایتان را بشناسید

خیلی از ما بر اساس ارزش هایمان واکنش احساسی را نشان می دهیم. اما گاهی انقدر واکنش هیجانی زیادی داریم که باورها و ارزش هایمان را فراموش می کنیم. مثلا در فرهنگ ما احترام و ارزش زیادی برای مقام معلم وجود دارد. اگر دانش آموزی این موضوع ارزش و باور فرهنگی خودش را فراموش کند، ممکن است به معلم خودش بی احترامی کند. یا احترام به پدر و مادر و اینکه در قرآن آمده است که حتی به پدر و مادر خود اف نگویید. این جزو باورها و ارزش های ماست. پس در زمان عصبانیت اگر این موضوع را در نظر داشته باشیم هیچگاه نباید با خشم با آن ها صحبت کنیم.

حالا که راه های تقویت هوش هیجانی در دانش آموزان و نوجوانان رو یاد گرفتید، باید سعی کنید که به مرور این تکنیک ها رو در زندگی خودتون پیاده کنید. اگر شما هم تجربه ای از کنترل هیجانات با استفاده از هوش هیجانی دارید با ما در میون بگذارید.

برای تقویت هوش هیجانی چه بازی‌هایی مفید است؟

بازی یکی از مؤثرترین و طبیعی‌ترین ابزارها برای تقویت هوش هیجانی در کودکان است. کودکان در جریان بازی، بدون فشار و آموزش مستقیم، یاد می‌گیرند احساسات خود را بشناسند، آن‌ها را بروز دهند، هیجاناتشان را کنترل کنند و با دیگران تعامل سالم‌تری داشته باشند. در ادامه، مجموعه‌ای از بازی‌ها و فعالیت‌های کاربردی برای افزایش هوش هیجانی کودکان معرفی می‌شود:

۱. بازی قدیمی «اتل متل توتوله»

این بازی سنتی، بار احساسی بالایی دارد و بهتر است به‌صورت گروهی انجام شود. کودکان پاهای خود را دراز می‌کنند و با خواندن شعر، به‌ترتیب روی پاها ضربه می‌زنند. پایی که شعر روی آن تمام می‌شود، جمع می‌شود و بازی تا جمع شدن همه پاها ادامه پیدا می‌کند.
این بازی به کودک کمک می‌کند هیجان انتظار، برد و باخت، کنترل احساسات و پذیرش نتیجه را تجربه کند و در نتیجه، مهارت‌های هیجانی او تقویت شود.

۲. بازی رسم خط با چشم بسته

در این بازی، مربی یا والد خطوطی مانند صاف، زیگزاگ یا مارپیچ روی کاغذ یا وایت‌برد رسم می‌کند. سپس از کودک می‌خواهد با چشمان بسته، همان خطوط را بدون برداشتن دست ترسیم کند.
این فعالیت علاوه بر تقویت تمرکز و هوش شناختی، باعث افزایش خودآگاهی، مدیریت هیجان و تحریک حس کنجکاوی کودک می‌شود.

۳. اجرای نمایش و نقش‌آفرینی

نمایش یکی از بهترین بازی‌ها برای رشد هوش هیجانی است و می‌تواند به دو شکل انجام شود:

• نمایش بداهه: کودک بدون متن مشخص، داستانی را خلق و اجرا می‌کند.

• نمایش از روی متن: اجرای داستان‌های کتاب یا نمایشنامه برای کودکان بزرگ‌تر.

این بازی به کودک کمک می‌کند احساسات خود را از زبان شخصیت‌ها بیان کند، همدلی، نقش‌پذیری، خلاقیت و کار گروهی را یاد بگیرد و والدین نیز با دنیای درونی کودک آشنا شوند.

۴. خاله‌بازی و بازی مشاغل

خاله‌بازی و بازی مشاغل (مانند معلم، پزشک، فروشنده و…) از بازی‌های مهم در تقویت هوش هیجانی هستند. کودکان در این بازی‌ها مهارت‌های اجتماعی، حل تعارض و ارتباط با دیگران را تمرین می‌کنند.
در صورت بروز اختلاف یا دعوا، بهتر است والدین مداخله مستقیم نکنند تا کودک یاد بگیرد احساسات و تعارض‌هایش را خودش مدیریت کند.

۵. یوگا برای کودکان

یوگا می‌تواند با کمی خلاقیت به یک بازی جذاب تبدیل شود. حرکات ساده یوگا باعث می‌شود کودک به بدن، تنفس و احساسات خود توجه کند.
این فعالیت نقش مهمی در تقویت خودآگاهی (Self-Awareness) و آرام‌سازی هیجانات کودک دارد.

۶. ورزش و بازی‌های حرکتی

ورزش‌های فردی و گروهی مانند فوتبال، بسکتبال یا بازی‌های حرکتی گروهی، تأثیر مستقیمی بر هوش هیجانی دارند.
کودکان در ورزش:

• کار گروهی را یاد می‌گیرند

• مدیریت هیجان در موقعیت‌های رقابتی را تمرین می‌کنند

• با مفهوم قانون‌پذیری، برد و باخت آشنا می‌شوند

۷. بازی‌های گروهی و جمعی

بازی‌هایی مانند گرگم‌به‌هوا، یخ‌آب یا بازی‌های فکری گروهی، به تخلیه هیجانات کودک کمک می‌کنند و مهارت‌های اجتماعی او را افزایش می‌دهند.
این بازی‌ها باعث تقویت همکاری، همدلی و ارتباط مؤثر در کودکان می‌شوند.

۸. جلسات خانوادگی و گفت‌وگوی احساسی

برگزاری جلسات خانوادگی برای صحبت درباره احساسات روزانه یا هفتگی، یکی از مؤثرترین راه‌های تقویت هوش هیجانی است.
کودکان با بیان احساسات خود (به‌صورت کلامی یا نقاشی)، به‌تدریج یاد می‌گیرند هیجاناتشان را بشناسند و کنترل کنند. مهم است این جلسات صمیمی و بدون قضاوت باشند.

۹. کارت‌های احساسات و بیان هیجان

استفاده از کارت‌های تصویری احساسات یا ساخت ابزارهای ساده برای نشان دادن حالات چهره، به کودک کمک می‌کند دایره واژگان احساسی خود را گسترش دهد.
شناخت و نام‌گذاری احساسات، پایه اصلی همدلی و ارتباط سالم با دیگران است.

۱۰. کتاب‌خوانی هدفمند

کتاب‌خوانی، اگر به شکل سرگرم‌کننده انجام شود، می‌تواند به یک بازی مؤثر برای تقویت هوش هیجانی تبدیل شود. انتخاب کتاب‌هایی با موضوع احساسات، گفت‌وگو درباره داستان و شخصیت‌ها و ارتباط دادن آن‌ها با تجربه‌های کودک، باعث درک عمیق‌تر هیجانات می‌شود.
نمونه کتاب‌ها:

• مجموعه خانواده خرس‌ها

• مجموعه قورباغه

• مجموعه کودک فیلسوف

نتیجه گیری 

در مجموع، هوش هیجانی یکی از بنیادی‌ترین مهارت‌هایی است که می‌تواند مسیر زندگی فرد را به‌طور عمیق تحت‌تأثیر قرار دهد. توانایی شناخت احساسات، مدیریت هیجانات، همدلی با دیگران و برقراری ارتباط مؤثر، مهارت‌هایی هستند که نه‌تنها باعث کاهش تعارض‌ها و استرس‌های روزمره می‌شوند، بلکه زمینه‌ساز رشد تحصیلی، اجتماعی و شغلی نیز خواهند بود.
کودکان و نوجوانانی که هوش هیجانی بالاتری دارند، بهتر با فشارهای آموزشی کنار می‌آیند، تصمیم‌های منطقی‌تری می‌گیرند و روابط سالم‌تری با اطرافیان خود برقرار می‌کنند. نکته مهم این است که هوش هیجانی یک توانایی ذاتی و ثابت نیست؛ بلکه مهارتی قابل آموزش و تقویت است که با تمرین، آگاهی و همراهی خانواده و نظام آموزشی می‌تواند به‌طور چشمگیری رشد کند. سرمایه‌گذاری روی پرورش هوش هیجانی، در واقع سرمایه‌گذاری روی سلامت روان، موفقیت تحصیلی و آینده‌ای متعادل‌تر برای نسل امروز و فرداست.

سوالات متداول

۱. هوش هیجانی چیست و چرا در زندگی اهمیت دارد؟
هوش هیجانی به توانایی شناخت، درک و مدیریت احساسات خود و دیگران گفته می‌شود. این مهارت نقش مهمی در تصمیم‌گیری درست، کنترل استرس، برقراری روابط سالم و موفقیت در زندگی شخصی، تحصیلی و شغلی دارد.

۲. آیا هوش هیجانی قابل یادگیری و تقویت است؟
بله، هوش هیجانی یک مهارت اکتسابی است و می‌توان آن را با تمرین‌هایی مانند خودآگاهی، کنترل هیجانات، همدلی، گفت‌وگوی مؤثر و آموزش‌های رفتاری در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان تقویت کرد.

۳. هوش هیجانی چه تأثیری بر پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان دارد؟
دانش‌آموزانی که هوش هیجانی بالاتری دارند، بهتر با استرس‌های درسی کنار می‌آیند، تمرکز بیشتری دارند، روابط بهتری با معلمان و همکلاسی‌ها برقرار می‌کنند و در نتیجه عملکرد تحصیلی موفق‌تری از خود نشان می‌دهند.